به كراهت خودش او را از به كار بردن در معنايى ديگر باز داشته ، تا بدين وسيله لغات را در بين بشر وضع نمود ، و در همه اين مراحل كه سر انگشتان از شمردن عدد آن عاجز است خودش قائد و آموزگار و راهنما و حافظ و مراقب بشر بود ، با اين حال آيا ممكن است كسى اجازه گفتن غير اين سخن را به خود بدهد كه خداى تعالى شنوا و دانا است ؟ يقينا نه . و تعيينا هيچ نجوايى سه نفرى نيست مگر اينكه خداى تعالى چهارمى آنان ، و هيچ سرى در بين پنج نفر نيست مگر اينكه او ششمى آنان است ، و هيچ عده اى كمتر و يا بيشتر از آن ، نجوايى نمىكنند مگر اينكه خدا با ايشان است هر جا كه باشند ، آن گاه روز قيامت آنان را به آنچه كه در باره آن نجوا كرده‌اند خبر مىدهد ، و خدا به هر چيزى دانا است . آرى اين نه تنها اقوال ما و لغات ما است كه خداى تعالى آن را حرف به حرف بر زبان ما نهاده و به آن آگاهى دارد ، بلكه جميع اعمال ما مستند به او است ، و به آنها عالم است . زيرا اگر عملى را كه يكى از ما انجام مىدهد در نظر بگيريم مىبينيم اين عمل چه خوب و چه بد فرزندى زائيده شده از پدران ( سلسله علل فعاله ) و مادرانى ( سلسله علل منفعله ) است كه تحت اراده و اختيار جريان داشته‌اند و در حقيقت اين عمل راهى بس دراز و زمانى بس طولانى را در انتقال از اصلاب سلسله اى به ارحام سلسله اى ديگر كه كسى جز خداى متعال شماره آن را نمىداند طى كرده ، و پيوسته خداوند يعنى همان كسى كه زمين در قبضه قدرت او و آسمانها در دست اويند ، آن عمل را به اراده خود از آغوشى به آغوشى ديگر انتقال مىداده ، تا آنكه كارش به اين عالم كه عالم اختيار است انجاميده ، در اين عالم هم باز از اين منزل به آن منزل انتقال يافته تا روزى كه از يك فردى از بنى نوع ما صادر شده و از افق هستى طلوع كرده و خلاصه جاى خود را در عالم اختيار و مسكن ليل و نهار باز كرده است ، و تازه يكى از اسباب و حلقه اى از سلسله علل گشته و بعد از اين هم خدا مىداند تا كى و چه مقدار در اجزاى ديگرى از عالم هستى اثر مىگذارد ، در حالى كه خداى سبحان شاهد و ناظر آن و محيط بر آن است . بنا بر اين چطور ممكن است خداى سبحان از چنين چيزى غفلت داشته باشد ؟ ! « ألا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » . « 1 » و از اين بيان به خوبى معلوم مىشود كه جمله * ( « وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » ) * در آيه مورد بحث به منزله نتيجه است براى جمله * ( « وَلَه ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ » ) * . و شنوايى و دانايى گر چه از صفات ذاتى خداى تعالى و عين ذات مقدس اويند و

--> ( 1 ) آيا نمىدانيد آنكه پديد كرد ، او است لطيف و خبير . سوره ملك آيه 14